Afrika'nın Sultanları

Tarih boyunca Sahrâaltı Afrika'da (Bilâdüssûdan) kurulan sultanlıkların sayısı oldukça karşılanabilir. Bu yapılan idarilar hem bölgede siyasi anlayışın bir sonucu olması hem de birçok Müslüman tarafından kurulmasıyla önemli bir sentez teşkil etmektedir. Afrika kıtasının merkezi konumunda yer alan Çad Havzası'ndaki sultanlıklar da bakanlığı olarak çok uzak bir yerde bulunsalar da İslamiyet'le oldukça erken bir dönemde tanışmışlardı. Bunlar, uzun ömürler ve mahalli kültürlerini yansıttıkları ile İslâm dünyasının ve tarihin önemli bir parçası haline gelmişlerdir. Dolayısıyla İslam'ın kattığı zenginlikler de oldukça dayanıklıdır. Ayrıca sultanlıkların XVI. Asırdan itibaren Dersaadet'le kurulan oluşumların Osmanlı genelinde çok yönlülüğünü göstermekte ve daha iyi bilgiye yardımcı olması açısından ayrı bir ehemmiyet arz etmektedir. Osmanlı'nın bölgedeki varlığı da padişahların ve sömürgeci devletlerle olan büyümeleri etkilenmişti. Hem Sahrâaltı Afrika'da İslâm'ın doğuşu hem de dünyadaki Müslüman dünyasında tarihsel olarak araştırılan bu etkili idari bir sistem olarak sultanlık yönetiminin mevcut şekilde ortaya çıkışı, bu idari yapıların her zamanki verileri bir bütün olarak sunmak, sultanlıkların Osmanlı ile birlikteki anahtarsızlık ve aydınlatma sürecinin bazı temel eylemleridir. Kıta özelindeki sömürgecilik araştırmaları için gerekli ön korumanın biri olma ümidinin yanı sıra çalışmasının Osmanlı devlet anlayışının Anadolu bakış açısına yansımasına dair okumalar için de bir alternatif sunması mümkündür. Klasik İslam tarihi ve coğrafya kaynakları dışında bölgelerarası tartışmalarda -uluslararası araştırmalar başta olmak üzere- yeteri kadar istifade edilmeyen Osmanlı arşivleri vesikaları bu başarılı bir şekilde kullanıldı. Kullanılan vesikalar tartışmaların yönünü değiştirmek ve yeni alanları genişletmek amacıyla başka inceleme da olması için göz ardı edilmemesi gerekmektedir. Ayrıca verilerin saklanması ve yorumlanması batılı miktarlar da aynı derecede azaltılmıştır. Konuların XI. asırdan XIX. Asrın sonlarına kadar geniş bir uçakta ele alınan ve Sahrâaltı'nda Çad Havzası gibi muayyen bir mekâna odaklanan bu şekilde "tarihî monografi" veya son dönemlerdeki yaygın kullanıma göre "bölge çalışması" olarak değerlendirilmesi mümkündür.

Tarih boyunca Sahrâaltı Afrika'da (Bilâdüssûdan) kurulan sultanlıkların sayısı oldukça karşılanabilir. Bu yapılan idarilar hem bölgede siyasi anlayışın bir sonucu olması hem de birçok Müslüman tarafından kurulmasıyla önemli bir sentez teşkil etmektedir. Afrika kıtasının merkezi konumunda yer alan Çad Havzası'ndaki sultanlıklar da bakanlığı olarak çok uzak bir yerde bulunsalar da İslamiyet'le oldukça erken bir dönemde tanışmışlardı. Bunlar, uzun ömürler ve mahalli kültürlerini yansıttıkları ile İslâm dünyasının ve tarihin önemli bir parçası haline gelmişlerdir. Dolayısıyla İslam'ın kattığı zenginlikler de oldukça dayanıklıdır. Ayrıca sultanlıkların XVI. Asırdan itibaren Dersaadet'le kurulan oluşumların Osmanlı genelinde çok yönlülüğünü göstermekte ve daha iyi bilgiye yardımcı olması açısından ayrı bir ehemmiyet arz etmektedir. Osmanlı'nın bölgedeki varlığı da padişahların ve sömürgeci devletlerle olan büyümeleri etkilenmişti. Hem Sahrâaltı Afrika'da İslâm'ın doğuşu hem de dünyadaki Müslüman dünyasında tarihsel olarak araştırılan bu etkili idari bir sistem olarak sultanlık yönetiminin mevcut şekilde ortaya çıkışı, bu idari yapıların her zamanki verileri bir bütün olarak sunmak, sultanlıkların Osmanlı ile birlikteki anahtarsızlık ve aydınlatma sürecinin bazı temel eylemleridir. Kıta özelindeki sömürgecilik araştırmaları için gerekli ön korumanın biri olma ümidinin yanı sıra çalışmasının Osmanlı devlet anlayışının Anadolu bakış açısına yansımasına dair okumalar için de bir alternatif sunması mümkündür. Klasik İslam tarihi ve coğrafya kaynakları dışında bölgelerarası tartışmalarda -uluslararası araştırmalar başta olmak üzere- yeteri kadar istifade edilmeyen Osmanlı arşivleri vesikaları bu başarılı bir şekilde kullanıldı. Kullanılan vesikalar tartışmaların yönünü değiştirmek ve yeni alanları genişletmek amacıyla başka inceleme da olması için göz ardı edilmemesi gerekmektedir. Ayrıca verilerin saklanması ve yorumlanması batılı miktarlar da aynı derecede azaltılmıştır. Konuların XI. asırdan XIX. Asrın sonlarına kadar geniş bir uçakta ele alınan ve Sahrâaltı'nda Çad Havzası gibi muayyen bir mekâna odaklanan bu şekilde "tarihî monografi" veya son dönemlerdeki yaygın kullanıma göre "bölge çalışması" olarak değerlendirilmesi mümkündür.